نظرسنجی

شما از چه طریق با این سایت آشنا شدید؟






پر بيننده ترين مطالب

گزارشی از نشست مركز مطالعات استراتژیك درباره شبكه‌های اجتماعی

شبكه‌های اجتماعی، فرصت‌ها و تهدیدها



تعداد بازدیدکنندگان 4162 بازدید نسخه چاپی

مركز مطالعات استراتژیك مجمع تشخیص مصلحت نظام ماه ‌گذشته میزبان نشستی بود با عنوان «شبكه‌های اجتماعی، فرصت‌ها و تهدیدها». صاحب‌نظران حوزه‌های علوم ارتباطات، علوم اجتماعی و علوم سیاسی در این نشست به ارائه دیدگاه‌هایشان پرداختند تا علی‌رغم برخی كاستی‌ها نخستین نشست رسمی با مبحث شبكه‌های اجتماعی در ایران برگزار شده باشد و این موضوع جدید و مهم دنیای جدید اطلاعاتی شده جایی در مباحث رسمی كشور باز كند. 

شبكه‌های اجتماعی، ابزاری برای سرگرم‌سازی
محمد سلطانی‌فر، مدیر گروه ارتباطات اجتماعی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد و مدیر گروه پژوهش‌های رسانه‌ای مركز تحقیقات استراتژیك سخنران اول بود. سلطانی‌فر بخش نخست سخنانش را به شباهت‌های ویژگی‌های تاریخی مردم ایران و فضای شبكه‌های اجتماعی مجازی اختصاص داد. از دید او كم‌اعتمادی به فضای رسمی، عدم رابطه بین روشنفكران و مردم، قدرت‌گریز بودن مردم و خودمداری از جمله ویژگی‌های ایرانیان است كه در ارتباط با شبكه‌های اجتماعی جدید قرار دارد.

به‌گفته او همانطور كه در گذشته بین روشنفكران و مردم جامعه ارتباط مناسبی برقرار نبود، در شبكه‌های اجتماعی هم قشر خاصی از مردم به‌عنوان نخبه می‌توانند به اطلاعات دسترسی داشته باشند. ویژگی دیگر كه سلطانی‌فر آن را خودمداری ایرانیان می‌داند نیز در شبكه‌های جدید قابل انطباق است و این شبكه‌ها هم هویت‌های خودساخته را شكل می‌دهد.  به گفته سلطانی‌فر شبكه‌های اجتماعی تا زمانی كه در خدمت مردم باشند مفید هستند، ولی اگر این فرصت در اختیار دولت‌ها و حكومت‌ها قرار بگیرد، از ابزاری كه مردم در درون آن احساس راحتی می‌كنند به وسیله‌ای برای سوء استفاده تبدیل می‌شوند. در این حالت رابطه بین دولت و مردم به نوعی جنگ چریكی رسانه‌ای تبدیل می‌شود.

سلطانی‌فر اعتقاد دارد اگر این شبكه‌ها در خدمت قدرت‌های بزرگ و سیستم‌های امپریالیستی قرار بگیرند می‌توانند به فضایی برای ایجاد جو لذت‌جویانه مجازی تبدیل شوند تا كاربران در درون آنها احساس حضور غیرمؤثر را تجربه كنند.  در این حالت شهروندان به‌جای آنكه دنبال آزادی‌ها و جنبش‌های واقعی بروند، سعی می‌كنند از طریق وارد شدن به این شبكه‌های اجتماعی و نوعی مشاركت مجازی خودشان را ارضا كنند. سلطانی‌فر به برخی رویدادهای جهانی سال‌های اخیر از جمله نسل‌كشی در رواندا و كنگو، جنگ عراق، جنگ لبنان و جنگ غزه اشاره كرد و اعتقاد داشت شاید شبكه‌های اجتماعی اعتراضات طبیعی مردم در مقابل این رویدادها را كنترل كرده‌اند.

او تشریح كرد كه چگونه گروه‌هایی در این شبكه‌ها شكل می‌گیرد و نخبگان را به خود جذب می‌كنند. این نخبگان تصور می‌كنند با حضور در این شبكه‌ها در سیاست دخالت كرده و در آینده جامعه جهانی نقش ایفا می‌كنند، اما غافل از اینكه آنها سرگرم شده‌اند. مثال آخر او نیز به رویدادهای جدیدتر مرتبط بود: «در ماه‌های قبل شاهد بودیم كه با مرگ مایكل جكسون به‌ناگاه این شبكه‌های اجتماعی آبی بر روی وقایع اخیر ریختند و به یكباره دغدغه اصلی همه كاربران موضوع مایكل جكسون شد». در نتیجه به نظر می‌رسد این شبكه‌های اجتماعی جامعه روشنفكر و نخبه را به نوعی سرگرم خودشان كرده‌اند و این همان بلایی است كه در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ تلویزیون بر سر مردم آورد و همه‌ خواسته‌های مردم به‌نوعی تلویزیونی شد. 

ویژگی‌های جدید شبكه‌های اجتماعی
حمیدرضا ضیایی‌پرور، پژوهشگر مركز تحقیقات استراتژیك نفر دوم بود كه سخنرانی‌‌اش را با عنوان «۳۰ ویژگی شبكه‌های اجتماعی» ارائه كرد. سخنرانی او با ذكر تاریخچه‌ای از وب و شبكه‌های اجتماعی آغاز شد. از نظر او تسهیم تجارب از جانب مردم روی وب و انتشار و اشتراك یافته‌ها و دانسته‌ها در فضای سایبر، موتور محركه و ذات شبكه‌های اجتماعی است. از نگاه او این پدیده از وبلاگ‌ها شروع شد و ایرانی‌ها خیلی زود آن‌را فهمیدند، به همین جهت بود كه وقتی شبكه‌های دوست‌یابی مثل اوركات راه افتاد ایرانی‌ها از آن استقبال كردند و توانستند در آنجا رتبه بگیرند.

ضیایی‌پرور انواع شبكه‌های اجتماعی یا رسانه‌های اجتماعی را این‌گونه تقسیم‌بندی كرد: وبلاگ‌ها، میكروبلاگ‌ها (توییتر، فرندفیدز)، شبكه‌های دوست‌یابی (اوركات)، شبكه‌های اجتماعی (فیس‌بوك، مای‌اسپیس، كلوب، گوگل‌ویو)، لینك‌دونی‌های عمومی (بالاترین، دیگ)، ویكی‌ها، سایت‌های به‌اشتراك‌گذاری (فلیكر، یوتیوب، كلام)، پیام‌رسان‌ها، فروم‌ها، گروه‌های ایمیلی، خبرخوان‌ها (نیوزپارسیك، گوگل‌ریدر) و پادكست‌ها. تشریح ویژگی‌های شبكه‌های اجتماعی بخش دیگر سخنرانی ضیایی‌پرور بود. او از بحث هویت به عنوان ویژگی‌ اصلی تحول شبكه‌های اجتماعی یاد كرد. از دید او در ساخت ایمیل و وبلاگ می‌شود از هویتی غیرواقعی و مجازی استفاده كرد، ولی در محیط شبكه‌های اجتماعی هویت‌ها دوباره واقعی شده است.

ضیایی‌پرور این ویژگی را این‌طور تشریح كرد: «نشانه تحول این است كه شما حاضر نیستید كسی را كه نمی‌شناسید به لیست‌تان اضافه كنید. مثلاً در صفحه فیس‌بوك من در روز ده‌ها نفر درخواست دوستی می‌دهند و اسم و عكس‌شان را هم می‌فرستند ولی من چون آنها را نمی‌شناسم به لیست دوستانم اضافه نمی‌كنم». برخی دیگر از ویژگی‌های این شبكه‌ها را ضیایی‌پرور اینگونه بر شمرد: به‌اشتراك‌گذاری و یادگیری، بسیج‌كنندگی و سازماندهی، دوستی، اعتماد، حلقه‌های مخاطبان، قدرت كندوسازی، استناد و تعمیم، چندرسانه‌ای، ادغام فناوری‌ها، پرستیژ، گپ، نقد بی‌رحمانه، دنبال كردن و دنبال شدن، بازانتشار، سرگرمی، سفارشی‌شدن، جستجو شدن، اطلاع‌رسانی و خبررسانی، ابتكار و خلاقیت، تحرك سیاسی. 

رسانه‌های جدید و گسترش فرهنگ دموكراتیك
سومین سخنران این همایش از رشته علوم سیاسی بود و از زاویه‌ی متفاوتی به حوزه شبكه‌های اجتماعی نگاه كرد. رحیم خستو، عضو هیئت علمی دانشكده علوم سیاسی دانشگاه آزاد واحد كرج سخنرانی‌اش را بر محور رابطه سیاست و تكنولوژی‌های جدید ارتباطی قرار داده بود. از دیدگاه او هرچند می‌توان گفت رسانه‌های سنتی مانند تلویزیون، رادیو و مطبوعات به تقویت پوپولیسم كمك كرده‌اند ولی رسانه‌های جدید فرهنگ دموكراتیك را گسترش داده‌اند. تمركززدایی از قدرت از طریق گسترش تعامل آگاهانه شهروندان با سازمان‌های دولتی از جمله پیامد‌های رسانه‌های جدید است. از دید او در عصر حاضر و با گسترش امكانات جدید رسانه‌ای، سیاست‌مداران مجبور هستند صادق باشند.

سخنران بعدی نیز از زاویه سیاسی-اجتماعی به مسئله شبكه‌های اجتماعی پرداخت. سعید مدنی، روزنامه‌نگار و پژوهشگر جنبش‌های اجتماعی جدید را محور سخنرانی خود قرار داده بود. مدنی جنبش‌های اجتماعی جدید را این‌طور تعریف كرد: «كوششی هماهنگ و متمركز توسط یك یا چند گروه اجتماعی كه برای رسیدن به هدف یا اهداف مشترك دنبال می‌شود». از دید او تغییرات تكنولوژیك و گسترش فضای مجازی از عوامل مهم شكل‌گیری این جنبش‌ها محسوب می‌شوند. در چنین فضایی این جنبش‌های جدید شكلی از فعالیت سیاسی عقلانی هستند. در فضای مجازی است كه خرد جمعی شكل می‌گیرد و افراد گروه مرجع‌شان را انتخاب می‌كنند. 


شبكه‌های اجتماعی دو فضایی شده
سخنران بعدی، سعیدرضا عاملی، عضو هیئت علمی گروه ارتباطات دانشگاه تهران و رئیس دانشكده مطالعات جهان درباره «شبكه‌های اجتماعی دو فضایی شده» سخن گفت. شبكه‌های اجتماعی دو فضایی به این نكته اشاره دارد كه این شبكه‌ها نه فقط به سطح مجازی محدود می‌شوند و نه لزوماً به فضای زمینی فیزیكی منتهی می‌شوند، بلكه در دنیای جدید آدم‌ها ذهن دوفضایی پیدا كرده‌اند. از دید عاملی موضوع شبكه‌های مجازی ماهیتی بین‌رشته‌ای دارد: یك بعد آن مباحث شناختی و معرفتی است، بعد دیگر ارتباطی است، بعد آسیب‌شناسی هم وجود دارد، ابعاد دینی و ارزشی هم حائز اهمیتند و ابعاد امنیتی و سیاسی نیز باید در نظر گرفته شوند.

در نگاه بین‌رشته‌ای سوال متوجه این جهات متنوع پدیده می‌شود. بر اساس تعریف عاملی شبكه‌های اجتماعی بر محور یك علاقه، ارزش، ایدئولوژی یا نوستالژی مشترك شكل می‌گیرند. او شبكه‌های اجتماعی را به شش گونه تقسیم كرد: چند وجهی (مانند فیس‌بوك)، اجتماعی-سیاسی، تبادل خبر، تجاری، دینی و تفریحی. تفاوت‌های شبكه‌های اجتماعی فیزیكی و مجازی بخش دیگری از صحبت‌های عاملی بود. از دید او شبكه‌های مجازی با ویژگی‌هایی از قبیل دیجیتالی بودن در مقابل آنالوگ بودن، ارتباطات تعاملی فرامحلی، قابلیت هایپرلینك، واقعیت مجازی و غیرمركزی بودن از همنوعان فیزیكی‌شان متمایز می‌شوند. او برخی خصوصیات شبكه‌های اجتماعی مجازی را نیز برشمرد.

كشكولی بودن، هم‌زمانی حضور، امكان فرواردینگ دیدنی‌ها، انفجار پیام در زمان كوتاه، تنوع و تكثر فرهنگی و جهانی‌بودن نمایش از جمله این ویژگی‌ها بود. از دید عاملی، توسعه شبكه‌های اجتماعی حضوری و تقویت ارتباطات حضوری می‌تواند از جمله پیامدهای توسعه شبكه‌های اجتماعی مجازی باشد. عاملی در بخش پایانی، اینطور از صحبت‌هایش نتیجه‌گیری كرد: «در كنار ظرفیت بالای فضای مجازی ما با این واقعیت مواجه می‌شویم كه یك آدم مساوی با یك عالم است. این فرمایش خداوند متعال در قرآن است كه می‌فرماید: «مَن أَحیَاهَا فَكَأَّنَمَا أَحیَا النَّاسَ جَمِیعا» این فرمایش را ما الان بهتر درك می‌كنیم كه چطور یك آدم می‌تواند مساوی یك عالم باشد. بنابراین این یك آدم در بستر فضای مجازی امروز ظرفیت یك عالم را پیدا كرده است». 

تهدیدها و فرصت‌های شبكه‌های اجتماعی
در بخش بعدی حسین امامی، دانشجوی دكتری علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد سخنرانی‌‌اش را به برشمردن فرصت‌ها و تهدید‌های شبكه‌های اجتماعی اختصاص داد. از نگاه امامی ارتباطات ساختگی، امكان سوء استفاده‌های سیاسی، حذف ایمیل، عدم اطمینان از صحت اطلاعات و تجاوز به حریم شخصی از جمله تهدیدهای شبكه‌های اجتماعی محسوب می‌شوند. از سوی دیگر متناسب بودن این شبكه‌ها با روحیات نسل جوان، افزایش عقلانیت انتقادی، صرفه‌جویی در وقت و سرعت انتشار و تماس و اطلاع‌رسانی آسان با گروه وسیعی از مردم از جمله فرصت‌های شبكه‌های اجتماعی به حساب می‌آیند. امامی در پایان فرهنگ‌سازی عضویت در شبكه های اجتماعی و نحوه استفاده از آنها را به‌عنوان پیشنهاد مطرح كرد.

آخرین سخنران جواد افتاده بود كه با عنوان عضو پژوهشكده ارتباطات معرفی شد و درباره «نقش رسانه های اجتماعی در توسعه مشاركت اجتماعی» صحبت كرد. افتاده در بخشی از صحبت‌هایش ضمن ارائه توصیفی آماری درباره استفاده از شبكه‌های اجتماعی در ایران گفت در سال جاری فیلترینگ بر كاهش استفاده از این شبكه‌ها تأثیر گذاشته است. او از این جریان فیلترینگ انتقاد كرد و راه‌كارهایی برای استفاده مناسب از این شبكه‌ها پیشنهاد كرد. افتاده در پایان به شرح چند مطالعه موردی درباره استفاده از رسانه‌های اجتماعی پرداخت. كمپین تبلیغاتی اوباما در انتخابات ریاست جمهوری امریكا و پروژه برطرف كردن مشكل فقر جهان از طریق مشاركت كاربران مواردی بودند كه افتاده در مورد هر یك از آنها كوتاه سخن گفت.