نظرسنجی

شما از چه طریق با این سایت آشنا شدید؟






پر بيننده ترين مطالب

بررسی طرح انتقال وجوه بدون محدودیت بین بانك‌ها

دیگر نباید خفت



تعداد بازدیدکنندگان 2713 بازدید نسخه چاپی

نگار نجفیان - قصد نداریم حاشیه برویم و یكراست سراغ اصل مطلب می‌رویم: «بانكداری الكترونیك». بانكداری الكترونیك و خبرهای اخیر در این حوزه مجالی فراهم كرده است تا با نگاه مختصری به خبرهای این روزها، وضعیت كنونی بانكداری جدید نوپای ایرانی را مورد بررسی قرار دهیم. نیاز به سرعت، دقت و سهولت انسان به فعالیت و خدمات بانكی از مهم‌ترین دلایلی است كه سبقت و تنوع در ارایه خدمات را از سوی بانك‌ها سبب شده است. این روزها شاهد عرضه خدمات و امكانات الكترونیكی فراوانی از سوی بانك‌های ایرانی هستیم كه البته واضح است، ارایه خدمات بدون پشتوانه فنی فرهنگی و اجرایی فاقد ارزش است. اما در این گزارش سعی شده است با نگاهی به اقدامات اخیر بانك‌ها در جهت انتقال بدون محدودیت وجه، از بانكی به بانك دیگر، بانكداری الكترونیك با نگرشی بی‌طرفانه مورد بررسی قرار گیرد.


پرداخت الكترونیكی
پرداخت الكترونیكی را می‌توان یكی از بنیادی‌ترین و ساده‌ترین خدمات الكترونیكی بانك‌ها دانست. بسیاری از كارشناسان اقتصادی و بانكداری معتقدند، تا زمانی كه پرداخت الكترونیكی در كشوری محقق نشود، نمی‌توان ادعا كرد كه بانكداری الكترونیكی در آن كشور تحقق یافته است. در هر حال، ما در شرایطی از بانكداری الكترونیك سخن می‌گوییم كه شهروندان ساعت‌ها و دقایق زیادی را در صف‌های طویل بانكی برای پرداخت قبوض مختلف آب، برق، تلفن و مالیات تلف می‌كنند. در این میان، یك منبع خبری 50 درصد مراجعه شهروندان ایرانی به بانك‌ها را برای گرفتن وجه نقد می‌داند. اسكناس، چك و اسناد بانكی با وجود ارایه امكانات كم و بیش موثر الكترونیكی، هنوز مهم‌ترین ابزار انتقال مالكیت در سیستم بانكی محسوب می‌شود كه البته جایگاه ویژه‌ای در مبادلات در میان شهروندان ایرانی داشته و اعتماد خاصی به آن وجود دارد.

انتقال وجه نقد در مبالغ بالا تا چندی پیش نیز بدون حضور در بانك و پر كردن انواع و اقسام فرم‌ها، تقریبا غیرممكن بود كه با اقدام اخیر بانك مركزی در این خصوص به نظر می‌رسد كه تا حد زیادی این مشكل بر طرف شود. آمارها حاكی از این است كه كامپیوتر در بانك‌ها عمدتا نقش ماشین حساب و دفاتر بانكی را بازی می‌كند و نمی‌توان از طریق شبكه اینترنت كه هم‌اكنون در ایران كم و بیش همه‌گیر شده است، وجوه نقدی را به جای حواله و یا به حساب كسی منتقل كرد. در مقابل، در بانكداری الكترونیك كارت‌ها جای اسكناس، چك و اسناد بانكی را گرفته‌اند. با این كارت‌ها می‌توان از فروشگاه محل خرید كرد، بدون مراجعه به بانك و با استفاده از شبكه اینترنت مبلغی را از حساب شخصی به‌ حساب دیگری واریز كرد. قبض آب، برق، گاز و تلفن را پرداخت، بلیت هواپیما را خریداری و هزینه اقامت در هتل را پرداخت كرد.

سیستم بانكی ایران هنوز تا اندازه‌ای به قلم و كاغذ متكی است و رایانه و دستگاه ‌خودپرداز یا عابر بانك‌ها (ATM) كه مشتریان می‌توانند با كارت‌های بانكی روزانه مقادیر معینی پول از حساب خود برداشت كنند، تنها مظاهر بانكداری الكترونیك هستند. خودپرداز یا عابر بانك دستگاهی الكترونیكی است كه مشتری از طریق آن با كارت پولی كه بانك صادر كرده، مبالغ محدودی وجه‌نقد از موجودی حساب شخصی برداشت می‌كند و در موارد اندكی از فروشگاه‌ها خریداری می‌كند.
كمبود كارت‌های اعتباری، دستگاه‌های POS، ATM، نقایص فنی در دستگاه‌ها و سیستم بانكی از جمله موارد‌ی است كه پرداخت الكترونیكی و ترویج آن را در ایران با مشكل مواجه می‌كند.

علاوه بر تمامی نقایص و نارسایی‌هایی كه بانك‌ها و مسئولین متوجه آن هستند، عدم فرهنگ‌سازی و آگاهی كم شهروندان در این خصوص از دیگر مشكلاتی است كه بانكداری الكترونیك و پرداخت الكترونیكی را با ناكامی مواجه می‌كند. باید به این نكته توجه شود كه با وجود نارسایی‌های فنی و زیرساختاری‌ در سیستم‌های بانكداری الكترونیك گذشته، هم اكنون این مشكلات و نقایص تا حد زیادی مرتفع شده است و در حال حاضر بی‌اعتمادی شهروندان به سیستم بانكی الكترونیكی و عدم استقبال آنها در پرداخت الكترونیكی مشكلی حاد و جدی به نظر می‌آید كه بررسی دلایل این بی‌اعتمادی هم خود حكایتی دیگر دارد كه قطعا متوجه مسئولان ذیربط است كه متاسفانه در این گزارش مجالی برای قلم‌فرسایی در این باب نیست.

یك اقدام جدید و جدی
با تمام مشكلات و مسایل بانكداری الكترونیكی و پرداخت الكترونیكی در ایران كه بارها و بارها مطرح شده است و بحث پیرامون آن تكرار مكررات خواهد بود، اقدام اخیر بانك مركزی ایران نقطه روشنی در این زمینه به شمار می‌آید. بانك مركزی جمهوری اسلامی ایران به تازگی از امكان‌پذیر شدن انتقال الكترونیكی وجه از یك بانك به بانك دیگر بدون هیچگونه محدودیت خبر داده است.


چندی پیش، در اواخر شهریور ماه سال جاری دبیركل بانك مركزی ایران از انجام یك تحول بزرگ در سیستم بانكداری كشور با راه‌اندازی كامل سامانه تسویه حساب ناخالص آنی موسوم به «ساتنا» خبر داد. «محمود بهمنی» در این خصوص اظهاركرده بود كه با راه‌اندازی این سامانه كه برای نخستین بار توسط بانك مركزی در سیستم بانكی كشور اجرا می‌شود، هر مشتری می‌تواند با مراجعه به هر بانكی كه در آن حساب دارد، تمامی نقل و انتقالات خود را در شبكه بانكی كشور انجام دهد. به این ترتیب مشتری با یك بار مراجعه به شعبه بانك خود می‌تواند از این خدمات استفاده كند و برخلاف روش سنتی، دیگر نیاز به مراجعه به بانك گیرنده وجه نیست.

در گذشته مبالغ بیش از 100 میلیون ریال به روش الكترونیكی از یك بانك به بانك دیگر قابل انتقال نبود، اما در این اقدام به منظور تسهیل فعالیت‌های بانكی و ارایه خدمات الكترونیكی به مشتریان، از سوی بانك مركزی اعلام شد كه از تاریخ 1/7/1387 به صورت آزمایشی تمامی شهروندان می‌توانند برای انتقال تمامی مبالغ اعم از خرد و كلان و بدون هیچگونه ‌كارمزدی از این خدمت استفاده كنند. بر اساس گزارش بانك مركزی ایران، این سامانه از تاریخ 1/7/1387 به طور آزمایشی توسط بانك‌ها مورد بهره‌برداری قرار گرفت و در فاصله 20 روز، بانك‌ها موظف بودند نسبت به ایجاد آمادگی، تنظیم نرم‌افزارها، آموزش كاركنان و ارایه توضیحات و تبلیغات لازم به مردم اقدام كنند و از 21/7/1387 این خدمات به صورت كامل در بانك‌ها ارایه شود. هم‌اكنون با استفاده از این خدمت، بانك‌ها می‌توانند هر مبلغی را به هر حسابی در هر بانكی به صورت الكترونیكی منتقل كنند و نكته قابل توجه این است كه  این خدمت، منحصر به حساب‌های موجود در یك بانك نیست؛ بلكه یك شخص با داشتن صرفا یك حساب بانكی قادر است به هرگونه پرداخت یا دریافت در دیگر بانك‌های كشور اقدام كند و نیاز به افتتاح حساب‌های متعدد در بانك‌های مختلف نداشته باشد.

كارشناسان بانكی نیز معتقدند كه این امر كمك شایانی به بانك‌ها در زمینه كاهش تعداد حساب‌های غیرفعال و تعدد مراجعات به بانك‌ها خواهد كرد. بنابرین می‌توان این اقدام جدی و جدید بانك مركزی را برای ترویج پرداخت الكترونیكی در كشور مهم و اساسی تلقی كرد. واضح است، در صورتی كه امكان انتقال الكترونیكی در مبالغ بالا بدون محدودیت برای مشتریان فراهم باشد، از مراجعه به بانك و اخذ اسكناس و انتقال به حساب‌های دیگر كاسته خواهد شد و نقل و انتقال وجوه به صورت الكترونیكی صورت خواهد پذیرفت.در صورتی كه بتوان امكان پرداخت الكترونیكی را در كشور فراهم و فرهنگ مناسب در استفاده از آن را رواج و اعتماد شهروندان را نسبت به آن جلب كرد، می‌توان به تحقق بانكداری الكترونیكی به معنای حقیقی كلمه در كشور امیدوار بود.

بانكداری متمركز
بانكداری متمركز (Core Banking) نوعی از بانكداری است كه در حال حاضر در تمام دنیا مورد توجه قرار گرفته است. در بانكداری یكپارچه، تمام بانك‌ها و شعبات به هم متصل می‌باشند و مشتری خدمات لازم را در هر بانكی بدون توجه به بانك دارنده حساب می‌تواند دریافت كند. كارشناسان بانكی سیستم بانكداری جزیره‌ای را در مقابل سیستم بانكداری یكپارچه می‌دانند كه البته، سیستم بانكی كشور ما نیز تا حدی بر جزیره‌ای بودن متكی است. در سیستم بانكداری جزیره‌ای هر بانكی دارای تعداد زیادی شعبه است كه هر كدام از این شعبات به گونه‌ای عمل می‌كنند كه گویی یك بانك مجزا هستند و تراز آن بانك، همان یك شعبه است. بنابرین، اغلب مشاهده می‌كنیم كه برای انجام عملیاتی از سوی بانك دستور داده می‌شود كه برای این عملیات فقط به یك شعبه خاص مراجعه شود، به این علت كه آن تراز گزارش‌های خاصی را می‌تواند ارایه دهد كه در صورت مراجعه به شعبه دیگر گزارش‌ها به این راحتی، تعبیه نمی‌شود.

كارشناسان برای كاهش نارسایی یا كم كردن این مشكلات پیشنهاد می‌كنند كه به جای اینكه در یك بانك خاص، برای مثال بانك ملی با بانك صادرات 3000 شعبه وجود داشته باشد، یك بانك در نظر گرفته شود. یعنی مشتری یك حساب داشته باشد و در یك بانك شناخته شده باشد. به عقیده كارشناسان باید 1500 شعبه یا 1600 شعبه را به 10 بانك  تبدیل كرد كه اطلاعات هر بانك در همان بانك وجود داشته باشد و هر مشتری به هر شعبه‌ای كه مراجعه كرد، به اطلاعات خود دسترسی داشته باشد. بنابراین از 1600 بانك و از این شكاف جزیره‌ای اطلاعات به حدود 10 بانك اصلی می‌توان حركت كرد. اگر مشتری در یك بانك حساب دارد، چرا نتواند در بانك دیگری برداشت كند؟ برای از بین بردن این نارسایی‌ها باید سیستم‌های تمركز اطلاعات به وجود آید و بانك‌های كشور را به بانك‌های دیگر كشور‌ها متصل كرد و در جهان عملا چیزی شبیه یك بانك داشته باشیم كه تمام نیازها را پاسخگو باشد و همه این بانك‌ها به صورت یك بانك جهانی بتوانند با یكدیگر ارتباط داشته باشند و به هم متصل باشند.

در این صورت می‌توان گفت، سیستم بانكداری یكپارچه یا متمركزتحقق یافته است. نكته‌ای كه توجه به آن ضروری می‌نماید، این است كه بانكداری الكترونیك در صورت تحقق بانكداری یكپارچه معنا پیدا می‌كند و در مقابل برای ایجاد سیستم بانكداری متمركز و اتصال شعبات شبكه‌ها و بانك‌های مختلف، جز با الكترونیكی كردن سیستم‌های بانكی امكانپذیر نیست. اقدام اخیر بانك مركزی و ایجاد این خدمت الكترونیكی به مشتریان را می‌توان از مصادیق بانكداری یكپارچه (Core Banking) به شمار آورد. با این اقدام می‌توان امیدوار بود رفته رفته از بانكداری جزیره‌ای كه در آن سیستم بانكداری شعبه‌مدار است تا مشتری‌مدار، به یكپارچه‌سازی و متمركز‌سازی بانك‌های سراسر كشور نزدیك  شویم.

روز بر‌می‌آید ...
طرح انتقال بدون محدودیت وجوه از یك بانك به بانك دیگر علاوه بر ایجاد بستر مناسب برای شهروندان به منظور پرداخت الكترونیكی، اقدامی اساسی برای تحقق بانكداری یكپارچه است. در كنار تمام مسایلی كه مطرح شد، باید به ضرورت افزایش دستگاه‌های پرداخت الكترونیكی و خود‌پرداز برای سهولت در پرداخت‌های الكترونیكی نیز افزود. واضح است كه با افزایش تقاضا برای پرداخت الكترونیكی، افزایش خدمات ارایه امكانات لازم در این خصوص نیز ضروری می‌نماید، در غیر این صورت اقدامات الكترونیكی در سیستم بانكی با مشكلات جدی روبرو می‌شود. در پایان باید اشاره كنیم كه با وجود مشكلاتی كه در سیستم بانكداری الكترونیكی كشور وجود داشته و همواره بحث در این زمینه فراوان بوده است، اما اقدامات كنونی بانك‌ها در ارایه خدمات الكترونیكی به مشتریان قابل توجه است و برخی كارشناسان امیدوارند با ساماندهی صحیح و به موقع زیر‌ساخت‌های فنی و فرهنگی می‌توان عقب‌افتادگی گذشته را با سرعت بیشتری جبران كرد.