نظرسنجی

شما از چه طریق با این سایت آشنا شدید؟






پر بيننده ترين مطالب

كتاب الكترونیك



تعداد بازدیدکنندگان 3208 بازدید نسخه چاپی

نرجس ورع - مقدمه: دنیای الكترونیك امروزه چنان گسترده و فراگیر شده كه عدم توجه به جوانب آن محرومیت از شیوه‌های جدید و تولید و انتقال دانش را در پی خواهد داشت. با روند رو به گسترش فناوری اطلاعاتی كتابخانه‌ها به تدریج از حالت یكنواخت و سنتی خود خارج شده و احساس می‌شود كه باید با جریان رو به پیشرفت فناوری اطلاعات حركت كنند. از این رو برنامه‌ریزی و مدیریت مناسب برای ایجاد و بهره‌برداری از این محصولات بسیار ضروری به نظر می‌رسد. در واقع فشرده كردن اطلاعات پرحجم در فضایی كوچك این امكان را در آینده پدید خواهد آورد كه در قالب‌های جدید نه تنها یك كتاب بلكه كتابخانه‌ای را در اختیار داشته باشیم.


كتاب الكترونیكی چیست؟
كتاب الكترونیكی را می‌توان اینگونه تعریف كرد: «كتابی است شامل انبوهی از اطلاعات دیجیتالی كه به راحتی توسط رسانه الكترونیكی مورد استفاده قرار می‌گیرد.» بنا به تعریف دایره‌المعارف ویكیپدیا كتاب الكترونیك نسخه دیجیتال یك كتاب است، گرچه كتاب‌های الكترونیكی صرفا نسخه الكترونیكی كتب چاپ شده نیستند و می‌توانند علاوه بر متن، صوت و سایر امكانات  multimedia را نیز شامل شوند. در حال حاضر بسیاری از كتاب‌ها بر روی رسانه‌های الكترونیكی غیر شبكه‌ای مانند لوح فشرده و لوح فشرده دیجیتالی ضبط و در اختیار كاربران قرار گرفته‌اند. ضمن اینكه شبكه وب این امكان را نیز به وجود آورده كه منابع اطلاعاتی به صورت‌های مختلف متنی یا دیداری شنیداری بر روی این شبكه منتشر شوند. آنچه این موضوع را بسیار جدی نشان می‌دهد سادگی و سهولت دسترسی به محتوا از سوی كاربر و هزینه كمتر نشر، توزیع و بازیابی اطلاعات می‌باشد. تا آنجا كه امروزه بسیاری از منابع مرجع از قبیل دایره‌المعارف بریتانیكا، فرهنگ وبستر، فرهنگ آكسفورد و از این قبیل علاوه بر قالب چاپی بر روی لوح فشرده و نیز شبكه جهانی وب نیز قابل دسترسی هستند.


لوازم موردنیاز در مطالعه كتاب‌های الكترونیكی
1 - سخت‌افزار خواننده كتاب
گرچه استفاده از لوح فشرده و اینترنت دو روش مرسوم ستفاده از كتاب‌های الكترونیكی هستند لیكن روش دیگری نیز برای این كار وجود دارد و آن استفاده از كتاب‌خوان‌های الكترونیكی است این دستگاه‌ها در اصل وظیفه رایانه‌های شخصی را در دریافت پرونده‌های الكترونیكی، بازخوانی و ذخیره را برعهده دارند. از شركت‌های سازنده این دستگاه‌ها می‌توان به «اوری بوك»، «سافت بوك»، «ناومدیا» و «لیبرس» اشاره كرد. بازار این دستگاه‌ها بسیار رو به رشد است. تمركز اصلی این شركت‌ها بر روی دانشجویان و جامعه دانشگاهی و در مرحله بعد عموم مردم است. این دستگاه‌ها به منظور خواندن محتوای الكتریكی بارگیری شده، تولید می‌شوند.


2 - نرم‌افزارهای كتاب‌خوان‌های الكترونیكی
علاوم بر سخت‌افزارهای خواننده كتاب الكترونیكی، نرم‌افزارهای خواننده كتاب الكترونیكی بر روی رایانه‌های شخصی و رایانه‌های كیفی مورد استفاده قرار می‌گیرند. وظیفه این نرم‌افزارها شبیه به كتاب‌خوان‌های الكتریكی است با این تفاوت كه به سخت‌افزار ویژه ای نیاز ندارد ضمن اینكه تسهیل كردن بسیاری از كارها از طریق صفحه كلید و افزایش اندازه صفحه نمایش از مزیت‌های آن است. «مایكروسافت ریدر» و «ادوب اكروبات ریدر» دو مثال معروف از این نوع نرم‌افزارها هستند. جهت تولید و نشر كتب و محتوای الكترونیكی باید از نرم‌افزارهای خاص استفاده كرد. نرم‌افزارهایی كه برای كتاب الكترونیكی استفاده می‌شود كامپایلر ای‌بوك نامیده می‌شود. كامپایلرهای ای‌بوك را می‌توان به سه گروه تقسیم‌بندی كرد:


كامپایلرهای PC
مهمترین كامپایلرها مربوط به رایانه‌های شخصی یا PC می‌باشد. این كامپایلرها در اصل صفحات HTML را به یك فایل قابل اجرا تبدیل می‌كنند و توسط نرم‌افزاهای Internet Explorer كه بر روی رایانه‌های شخصی نصب شده‌اند قابل استفاده‌اند. طرز كار بسیاری از كامپایلرهای ای‌بوك ساده است. جهت ساخت یك كتاب الكترونیكی فایل‌های HTML را در برنامه كامپایلر وارد كرده و در نهایت دكمه را برای كامپایل كردن ای‌بوك می‌زنند. افزون بر این كامپایلرها امكاناتی چون اضافه كردن كلمه عبور برای صفحات یا فصل‌های خاصی را فراهم می‌سازند. با این امكان می‌توان فقط چند صفحه از كتاب را جهت جذب كاربران و آشنایی با كتاب مربوطه باز گذاشته و با واریز وجه كلمه عبور جهت دریافت مابقی كتاب ارسال می‌گردد. از آنجایی كه كامپایلرهای HTML  فایل‌های HTML  را به كار می‌گیرند در نتیجه می‌توان محتویات چند رسانه‌ای را نیز به كتاب‌های الكترونیكی اضافه كرد.


كامپایلرهای چند محیطی
گروه دوم كامپایلرها چند محیطی هستند. اینها از فایل‌های PDF شركت  Adobe استفاده می‌كنند. این فایل‌ها را می‌توان از طریق برنامه رایگان Acrobat eBook Reader مورد استفاده قرار داد. برنامه اكروبات امكانات فراوانی چون بزرگ و كوچك كردن صفحه و نمایش تك صفحه‌ای را در اختیار خواننده می‌گذارد. تولید و ارائه كتاب به فرمت PDF از مزایای بسیاری برخوردار است: می‌توان به آسانی كتاب خود را از فرمت Word به فرمت PDF تبدیل و از طریق برنامه كمكی Acrobat امكانات جانبی را در كتاب الكترونیكی ایجاد كرده تا خواننده بتواند تنظیمات چاپ را شخصا انجام دهد. همچنین می‌توان در كتاب از تصاویر تمام رنگی و فیلم استفاده كرده و با ایجاد لینك‌های خاص به طور مستقیم صفحات وب را فعال نمود. افزون بر این امكانات امنیتی مانند حفاظت با كلمه عبور، غیر فعال كردن چاپ، غیر فعال كردن كپی‌برداری از فایل PDF را فراهم می‌سازد.


كامپایلرهای دستی برای PDAها
آخرین گروه نرم‌افزار كتاب الكترونیكی به بازارPDA تعلق دارد كه هزینه بالای آن مانع گسترش عمومی شده و با استقبال كمتری روبرو بوده است. جهت دستیابی به نرم‌افزار مخصوص تولید و خواندن این نوع وسائل می‌توان به سایت‌هایی همچون     www.mobipocket.com مراجعه نمود.
انواع كتاب‌های الكترونیكی و ویژگی‌های آنها
1 - كتاب‌های الكترونیكی قابل بارگیری
ویژگی: محتوا بر روی اینترنت قابل دسترسی است و بر روی رایانه‌های شخصی قابل بارگیری است.
عرضه كننده اصلی: پروژه گوتنبرگ و گلاس بوك
2 - كتاب‌های قابل خواندن با كتاب‌خوان‌های الكترونیكی
ویژگی: محتوا بر روی دستگاه‌های كتاب‌خوان الكترونیكی با كیفیت نمایشگر بالا و قابلیت‌های ویژه قابل بارگیری است.
عرضه كننده اصلی: فرانكلین بوكمن و ناومدیا
3 - كتاب‌های چاپ بر اساس تقاضا (POD)
ویژگی: محتوا به یك سیستم چاپگر با سرعت و كیفیت بالا متصل است تا در صورت سفارش مشتری چاپ شود.
عرضه كننده اصلی: زیراكس و آی.بی.ام.
4 - كتاب‌های الكترونیكی با قابلیت دسترسی بر روی وبگاه‌ها
ویژگی: محتوا بر روی وبگاه‌هایی ویژه به صورت رایگان یا از طریق خرید قابل دسترسی است.
عرضه كننده اصلی: آمازون
5 - كتاب‌های الكترونیكی رایگان برای عموم افراد
ویژگی: نسخه‌های الكترونیكی كتاب‌ها به منظور بارگیری و چاپ رایگان برای عموم افراد قابل دسترسی است.
عرضه كننده اصلی: كتابخانه عمومی اینترنت
6 - كتاب‌های الكترونیكی خودناشری
ویژگی: كتاب‌ها به صورت شخصی و از طریق نویسنده بر وب منتشر می‌شوند.
عرضه كننده اصلی: ناشران مختلف
7 - كتاب‌های الكترونیكی خارج از محیط وب
ویژگی: محتوا بر وری لوح فشرده یا دیسكت منتشر می‌شود.
عرضه كننده اصلی: آدنیس


مزایا و معایب كتاب‌های الكترونیك
كتاب‌های الكترونیكی در انواع متفاوت ارائه می‌شوند كه دو نوع آن بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرد. كتاب‌هایی كه به صورت سی‌دی منتشر می‌شوند و كتاب‌هایی كه با صفحات وب تكثیر می‌یابند.
برخی از مهمترین مزایای كتاب‌های الكترونیكی به شرح زیر است:
1 -  توانایی جست‌وجو به كمك عبارت‌های كوتاه یا كلمات كلیدی
2 -  كاهش هزینه‌های تولید، حذف مراحل فنی چاپ و توزیع كتاب، صحافی
3 - امكان تجدید ویرایش و نگارش در كمترین زمان
4 -  ارتباط سریع و بی‌واسطه با مخاطب در هر كجا از مرزهای جغرافیایی
5 - صرفه‌جویی در فضای فیزیكی حفظ كتاب و جلوگیری از تخریب طبیعت
6 - افزوردن اطلاعات چندرسانه‌ای بر متن شامل صوت، تصویر و ویدئو
7 - اتصال مستقیم به منابع دیگر از طریق اینترنت
8 - سهولت در ذخیره‌سازی و یادداشت‌برداری
9 - خود ناشری
10 - امكان خرید بر خط كتاب


علاوه بر مزایایی كه ذكر شد كتاب‌های الكترونیكی دارای معایبی نیز هستند كه مهمترین آنها عبارت است از:
1 - محدودیت دسترسی به رایانه و خط اینترنت
2 - كیفیت ضعیف نمایش بر روی نمایشگر
3 - نداشتن احساس عاطفی لمس كتاب
4 - مشكلات حق مولف
5 - بی‌میلی خوانندگان برای خواندن كتاب بر روی نمایشگر
6 -  مشكلات استناد به كتب الكترونیك
7 - غیر واقع نمایی (بزرگنمایی با كمك رسانه‌های صوتی و تصویری و ترفندهای نرم‌افزاری)
8 - نیاز به دانش بهره‌گیری از رایانه و اینترنت
9 - از كار افتادن دستگاه‌ها و بالا بودن هزینه‌های تعمیر
10 - عدم وجود یك شكل استاندارد برای كتاب‌های الكترونیك
11 - بررسی و مطالعه كتاب در مورد نوع خط و نگارش، نوع كاغذ و جوهر مورد استفاده


مدیریت مجموعه منابع الكترونیكی
افزایش روزافزون منابع الكترونیكی نظیر (نشریات ادواری، كتاب‌ها، پایان‌نامه‌های الكترونیكی، پایگاه‌های اطلاعاتی، راهنماهای موضوعی، منابع اینترنتی و نظایر آنها) و كاربرد فراوان آنها توسط كاربران، مدیریت موثر و كارآمد این منابع را به امری ضروری تبدیل كرده است. یافتن راه‌های مناسب برای مدیریت صحیح مجموعه منابع الكترونیكی مسائل و چالش‌های نوینی را برای كتابخانه‌ها به وجود آورده است. البته نباید از نظر دور داشت كه در مدیریت منابع الكترونیكی بهتر است مدیران پنج متغییر شاخص را در نظر بگیرند كه عبارت است از:


1) وظایف و كاركردهای كتابخانه‌ای نظیر شناسایی، انتخاب، ارزیابی، حفاظت و سازماندهی منابع- 2) نوع كتابخانه- 3) نوع منابع اطلاعاتی- 4) چگونگی دستیابی كاربران به منابع شامل رابط های كاربر و آموزش كاربران- 5) محدوده زمانی.


با این اوصاف، مدیران كتابخانه‌ها در عصر جدید باید در پی راه‌های مناسب برای مدیریت موثر مجموعه‌های الكترونیكی كتابخانه‌های خود و دستیابی سریع‌تر كاربران به منابع و فرآهم آوردن ابزارهای مناسب برای كاركنان كتابخانه به منظور شناسایی، انتخاب، حفاظت و سازماندهی منابع الكترونیكی باشند. ظهور كتابخانه‌های الكترونیكی و به دنبال آن منابع الكترونیكی واقعیتی است كه انواع كتابخانه‌ها با آن روبرو هستند. این نوع كتابخانه‌ها امكان دستیابی به حجم عظیمی از اطلاعات را در قالب‌های مختلف (كتاب، نشریه، مدارك و اسناد) به صورت الكترونیكی فراهم می‌آورند.

افزایش سریع منابع الكترونیكی، الزامات جدیدی را برای مدیران كتابخانه‌ها در بر آوردن نیازهای كاربران، به همراه داشته است. زیرا كاربران كتابخانه‌ها به جای حضور فیزیكی در كتابخانه‌ها خواهان استفاده از منابع الكترونیكی از طریق رایانه‌های شخصی خود در منزل با فشار دادن یك كلید هستند. بر این اساس مدیران كتابخانه‌ها در تلاش هستند تا از طریق خرید پایگاه‌های اطلاعاتی و منابع الكترونیكی مجموعه منابع كتابخانه‌ها را غنا بخشیده و با دریافت جواز استفاده از منابع الكترونیكی و حفاظت دراز مدت آنها و دستیابی آسان‌تر و سریع‌تر از طریق رابط‌های كاربر به منابع و آموزش كاركنان خود، انتظارات كاربران را برآورده سازند.


در پایان
ظهور كتابخانه‌های الكترونیكی و به دنبال آن منابع الكترونیكی واقعیتی است كه انواع كتابخانه‌ها با آن روبرو هستند. فناوری كتاب‌های الكترونیكی، بخش مهمی از آینده نشر را تشكیل می‌دهد. این فناوری نوظهور توانایی زیادی در روزآمدسازی اطلاعات دارد. با این وجود كتاب‌های الكترونیكی جایگزین كتاب‌های چاپی نیستند بلكه صرفا به عنوان مكملی برای رفع كمبودهای كتاب‌های چاپی مطرح هستند. كتاب‌های الكترونیكی نیز با بهره‌مندی از ویژگی‌های چندرسانه‌ای دارای مزیت‌های بسیاری هستند و به همین دلیل نیز ناشران فراوانی به سمت نشر الكترونیكی گام برداشته‌اند و روز به روز شاهد افزایش كتاب‌خوان‌های چنین محصولاتی هستیم.